Prof. Dr. Ahmet İNAM
   
         
         
 
Ana Sayfa
 
   
Online Yayınlar
   
   


ÖZGÜRLÜK, ÖZERKLİK, ÖZGELİK
      



Özgürlüğün özgelikten geldiğini bilir miydiniz ? Özgelik nedir ? Türk Dil Kurumu Derleme Sözlüğü 1993 Baskısı IX. Cildinde özgürlüğün anlamını özgelikten geçerek anlamıza yardımcı olacak beş “çarpıcı” anlamı veriliyor. Bu beş anlamının dışında bilinen diğer bir anlamını da kattığımızda, “özge” şu özellikleriyle çıkıyor karşımıza:

         1. Şakacı
         2. Cana yakın, sıcak kanlı
         3. Yürekli, gözüpek
         4. İyi, güzel
         5. İki dağ arasındaki dereciklerin birleştiği yer, derenin başlangıcı
         6. Başka, gayri, diğer, yabancı, el, ağyar

Bütün bu “anlamlar” “özge”nin “anlam evi”nin “yüzler”idir.Her kavramın bir ya da daha çok anlam evi olabilir.Anlam evinin “yüzleri” farklı görünüşleriyle evi oluştururlar. Bir kavram, anlam evinde ya da evlerinde bulunan yüzleriyle kendini belli eder. Bu yüzleriyle ev, evler, zaman içinde değişikliğe uğrayabilir.

Özgenin anlam evinin altı yüzünü inceleyince, bu yüzlerin önümüze farklı anlam evleri çıkardığını görüyoruz. Bu durumda, Türkçe konuşan insanların aynı sözcüğe farklı vererek yarattıkları büyük zenginliği, onların yaşama dünyasından felsefe adına devşirme olanağımız var!

Özgenin bu büyük zenginliğini  irdelemeyi erteleyerek, özgürlüğün ortaya çıkışı üstünde biraz duralım.

Özgürlük bir anlamıyla, bir gücün gerçekleşmesidir. Yapabilme başarısıdır. Bir sonuçtur özgürlük. Türkçedeki “Ben kendimi özgür hissediyorum” sözü, salt bir his, bir duyuşsa, bir özgürlük yaşantısı değildir. Özgürlük bir eylemle, bir yerine getirme ile, bir gerçekleştirme ile, bir ifade ile yaşanır. Bir “icra”dır, bir “performans”tır.

Örneğin, düşünce özgürlüğü, düşünebilme gücü ile gerçekleştirilen düşünme sürecinin yaşantılanmasıyla belirgin olur. Düşünme süreci öncesi değildir özgürlük. Sonrası da. “Ben özgür düşünebilirim” diyorsanız, özgür düşünmeniz, bunu dil ile, söz ile, yazı ile ortaya koymanız gerekir. Özgür yaşama, özgürce gerçekleştirilen eylemlerle, edimlerle, davranışlarla, üretimlerle ifadesini bulduğunda özgür yaşama olur. Özgür sandığınızı düşünüyor ama dile getiremiyorsanız, tartışmalı noktaları olmakla birlikte özgür düşünemediğinizi söyleyebiliriz.

Özgürlük, özerklik pınarından beslenir. Özerk olunmadan özgür olunamaz. Özerklik bir düşünme, bir karar alma bağımsızlığıdır. İç dünyamızdaki işleyişin olanaklar elverdiğince bilinçliliği ile gelişir. Farkedebildiğimiz  baskılardan arınmaya çabalayarak iç dünyamızı yönlendirebilme, yönetebilme gücüdür. Seçebilme, karar verebilme, kararda direnebilme, gereğinde kararları yeni bilgilerle değiştirebilme, düzeltebilme başarısıdır. Arama, araştırma, deneme, atılım cesareti. Bilgi, sezgi, anlama, kavrama, yorumlama gerektiren seçenekleri görebilme, irade gerektiren eyleme yönelme, özerklik içindedir. Özerklikten özgürlüğe geçiş, irade gücümüzle birleşen doğal, ruhsal, kültürel, düşünsel donanımızla sağlanır. Bu anlamda irade, iki önemli noktada kendini gösterir. Karar almada ve kararı eyleme yönlendirebilmede.

Özerklik bir eylem öncesi, özgürlük öncesi bir iç dünya bağımsızlığı, bir ruh istiklâlidir. Kazanılan bir özelliktir. Belli bir çaba, bilgi, deneyim, görgü ile ulaşılabilir.

Özerklik daha önce sözünü ettiğimiz özgelikten kaynağını alır. Nasıl oluyor da bir iç dünya, bir zihin, bir “ruh” bağımsızlığı olan özerklik1 , özgelikle ortaya çıkıyor ? Bu sorunun bu yazı bağlamında yanıtlanmasına özge anlam evinin yüzlerini gözden geçirmekle başlayalım. Yazının başında verdiğimiz sıralamanın tersinden, altıncı özellikten yola çıkalım:

Bağımsızlık, benden ayrı, farklı, bana benzemeyen, benim dışımda olanla ilişkimle, etkileşimimle ortaya çıkar. Nasıl bağımsız, nasıl özerk olabilir insan ? Dışta bıraktığı, düşman gördüğü, korktuğu, ilk bakışta anlayamadığıyla etkileşip, ondan öğrenerek. “Başka olanla” kendini keşfeder insan, kendine özgü olanı yakalayabilir. Özge olanı yaşantılamaktan doğar özgülük. Özerkliğe yolculuğumuz, bize yabancı, uzak olandan geçerek başlar.

Başlayabilme gücü, “öteki”ne, farklı olana çıkılan yolculukta, bizde bir ağırlık bir yük olanı atmak, eskimiş, yıpranmış, aşınmış, eprimiş düşüncelerden, yaşam biçiminden uzaklaşmak demektir. Başta olana, sürekli olarak kaynağa, başa dönme, baştan başlayabilme, Heidegger’in Anfängliche Denken  dediği, başlayıcı düşünme; düşünme üzerindeki baskılardan, sıkışmış, sığlaşmış, daralmış işleyişten kurtulmak için  gereklidir.Özerkliğe buradan gelinir: Yeniden başlayabilme gücü ile.

Özgeliğin “iyi, güzel” yüzü, özerkliğe bir hakikat arayışı boyutu katar. Bu arayış, “iyi” ile ahlakı, “güzel” ile estetiği işaret eder. Özerklik, özgürlüğe destek olan özerklik, hakikati arayan, etik ve estetik kaygıları olan bir ruh özelliğidir.Bu özelliğini özgelikten alır.

Ötekini kabule, anlamaya yönelik, başlayabilen düşünceye sahip, iyi ve güzelin ardına düşmüş özgelik, bu çabasını gözüpek, korkusuz, yılmaz atılımlarla gerçekleştirir. Bu özgeliğin dördüncü temel özelliğidir. Bu gözüpeklik, atılım ve göze alma gücü, Heidegger’de Wagnis ve Versuch  kavramlarıyla dile getirilene yakındır.

Özgelik, içtenlikle yaşanır. Özge insan, hesaplayan, art niyetli, karşısındakini sömürmeye çalışan biri değildir. Açıklık, şeffaflık, olduğu gibi görünme özelliğiyle, özgelik, özgürlüğün pınarı özerkliği donatır.

Özgelik hakikat ardındadır. Onu özgelikle arama yollarından biri de “ironi”dir, şakadır. İroni Sokrates’ten bu yana, basmakalıp düşünce cenderesinden çıkmada bir olanak olmuştur. İroni, alışkanlığın kokuşturduğu düşünce sığlığı ve darlığından kurtulma çabalarından biridir.

Özgürlüğü anlamak için özerklik, özerkliği anlamak içinse özgelik üzerinde yoğunlaşmak gerekiyor. Türkçemle bu ülkede yaşayışım bana bunu söylüyor.

 

Ağustos 2008, Ankara

.................................................


1. Özerkliğin, siyasal, toplumsal, kültürel, sanatsal anlamlarını göz önüne almıyorum.
   
     
     
 
Özgeçmiş| Yayınlar |Verdiği Dersler|Yönetilen Tezler
 
     
 
İletişim Bilgileri :
 
 
Adres: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Felsefe Bölümü, 06531 Ankara, Türkiye
Telefon: + (90) (312) 210 3141   Fax : + (90) (312) 210 7974
Oda Numarası: Z-43   E-mail : ainam@metu.edu.tr